Είναι μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μεταφράστριες στην Ελλάδα, Καθηγήτρια του Τμήματος Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και Διευθύντρια του Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Ελληνογαλλικές Σπουδές στη Λογοτεχνία, τον Πολιτισμό και τη Μετάφραση» του ίδιου τμήματος, παράγοντας σημαντικό επιστημονικό έργο.

Παράλληλα, η κα. Μαρία Παπαδήμα είναι υπεύθυνη για τη μετάφραση του έργου του Fernando Pessoa, αλλά και ένα μεγάλο αριθμό μεταφράσεων σπουδαίων έργων από τα γαλλικά, ισπανικά και πορτογαλικά, μεταξύ άλλων, αποτελώντας μία δυναμική παρουσία στους τομείς με τους οποίους ασχολείται και ερευνά, με πλούσιο βίο, γνώσεις, γνώμες και εμπειρίες, λίγες από τις οποίες μοιράστηκε μαζί μας.

Ως επαγγελματίας μεταφράστρια και λάτρης της λογοτεχνίας, έχουν περάσει από τα χέρια σας αμέτρητα βιβλία. Πώς ορίζετε την ανάγνωση ενός βιβλίου και πώς έχει εξελιχθεί η σημασία της με την πάροδο του χρόνου;

Πολλές φορές, οι άνθρωποι που έρχονται σπίτι μου αναρωτιούνται αν έχω διαβάσει όλα αυτά τα βιβλία που γεμίζουν τους τοίχους. Τα περισσότερα, ναι. Όλα τα έχω φυλλομετρήσει, ακόμα και τα αδιάβαστα, έχω κοιτάξει λοξά τις σελίδες τους. Είναι το φυσικό μου περιβάλλον. Η ανάγνωση ενός βιβλίου απαιτεί χρόνο, συγκέντρωση χωρίς αντιπερισπασμούς, κάτι που λείπει από τους σημερινούς ανθρώπους. Οι κανόνες της ανάγνωσης, ή καλύτερα η έξη της ανάγνωσης, για μας τους μεγαλύτερους, διαμορφώθηκε τα χρόνια της εφηβείας μας, εκείνα τα καλοκαίρια χωρίς camp, οργανωμένο χρόνο και δραστηριότητες, που η πλήξη μάς οδηγούσε στην όποια βιβλιοθήκη είχαμε πρόσβαση και διαβάζαμε βουλιμικά τα πάντα χωρίς σειρά, τάξη και κριτήριο. Θυμάμαι σε μια βδομάδα να έχω διαβάσει το Πόλεμος και Ειρήνη, ανακατεύοντας και κάποιες Πολυάννες και μερικά Τιραμόλα του μικρού αδελφού μου. 

Αυτή η πυρετώδης, άναρχη ανάγνωση που σε βύθιζε σε μια ηδονική νάρκη, νομίζω πως δεν υπάρχει πια. Σήμερα αγοράζουμε βιβλία στα παιδιά με απόλυτο ηλικιακό προσανατολισμό, διαβάζουμε τα ευπώλητα, παρακολουθούμε τις κάθε λογής κατατάξεις, τα βραβεία, τα βιβλία του καλοκαιριού, τα καλύτερα βιβλία της χρονιάς κλπ.. Η ανάγνωση είναι κι αυτή μέρος του οργανωμένου βίου και χρόνου μας.

O Robert Frost είπε πως “Ποίηση είναι αυτό που χάνεται στη μετάφραση”. Ποια είναι η δική σας άποψη σχετικά με τη διατύπωση αυτή ή μήπως η μετάφραση μπορεί να είναι και εκείνη ποίηση;

Πρόκειται για έναν ευφυή ορισμό της ποίησης και ταυτόχρονα για μια έμμεση καταδίκη της μετάφρασης. Ασφαλώς και υπάρχει κάποια αλήθεια σ’ αυτήν την τόσο ρηξικέλευθη ρήση. Ωστόσο, πόσοι ποιητές θα μας ήταν άγνωστοι αν δεν είχαν μεταφραστεί έστω λιγότερο «ποιητικά»; Ο Νίκος Φωκάς έχει κάνει ένα πολύ ενδιαφέρον πείραμα, τη «διπλή πλαστογράφηση» όπως λέει, δίνοντας στον Έλληνα αναγνώστη του Baudelaire δίπλα-δίπλα δύο μεταφραστικές εκδοχές, μια «επακριβή και σχολαστική» και μια « ελεύθερη ή ποιητική», φωτίζοντας έτσι τη διαδρομή που ακολουθεί ο μεταφραστής της ποίησης.

Εάν γνωρίζατε όλες τις γλώσσες του κόσμου, ποιον ή ποια συγγραφέα θα επιλέγατε να διαβάσετε στο πρωτότυπο κείμενο και ίσως να μεταφράσετε κιόλας;

Τον Γιασουνάρι Καβαμπάτα. Είμαι λάτρης της ιαπωνικής λογοτεχνίας, την οποία ανακάλυψα αρχικά μέσα από τις γαλλικές μεταφράσεις. Ναι, θα ήθελα να είχα μάθει ιαπωνικά, να είχα ζήσει στην Ιαπωνία, μια τέτοια εμπειρία θα είχε δώσει στη ζωή μου μια εντελώς άλλη κατεύθυνση. Τώρα, απολαμβάνω στα ελληνικά τις μεταφράσεις του πολυσχιδούς Παναγιώτη Ευαγγελίδη.

Ο τομέας της μετάφρασης χαρακτηρίζεται από δυσκολίες για τους νέους επαγγελματίες που επιθυμούν να ασχοληθούν. Υπάρχουν τρόποι να ξεπεραστούν οι δυσκολίες αυτές, πώς πιστεύετε ότι θα διαμορφωθεί το μέλλον της μετάφρασης και ποια θα είναι η θέση των νέων επαγγελματιών σε αυτό;

Οι δυσκολίες νομίζω σήμερα υπάρχουν σε όλα σχεδόν τα επαγγέλματα. Η πρόσβαση στην αγορά εργασίας, οι όροι εργασίας είναι δύσκολοι για όλους σχεδόν τους νέους επαγγελματίες. Η μετάφραση, κατά την άποψή μου, απαιτεί σήμερα τον συνδυασμό στέρεων εγκυκλοπαιδικών γνώσεων, μιας διαρκούς τεχνολογικής ενημέρωσης, και μιας γλωσσικής καλλιέργειας και ευαισθησίας, κι αυτό είτε μιλάμε για λογοτεχνική είτε για τεχνική μετάφραση. Δύσκολος και σπάνιος συνδυασμός στην εποχή μας. Στο μεταφραστικό στίβο οι ικανότητές σου είναι υπό συνεχή δοκιμασία, στο χώρο αυτό εργάζονται άνθρωποι με διαφορετικές σπουδές και διαδρομές. Δεν είναι τυχαίο ότι κανένα πτυχίο δεν εγγυάται αλλά και δεν αποκλείει την πρόσβαση στο χώρο της μετάφρασης. Π.χ. ακόμη και στις μεταφραστικές υπηρεσίες των ευρωπαϊκών οργάνων, η πρόσβαση γίνεται κατόπιν εξετάσεων, όπου μπορούν να λάβουν μέρος πτυχιούχοι κάθε ειδικότητας και όχι αποκλειστικά του μεταφραστικού κλάδου. Το μέλλον της μετάφρασης ασφαλώς έχει να κάνει πολύ με την τεχνολογία και τα μεταφραστικά εργαλεία που διαρκώς εξελίσσονται και θεωρώ ότι το προφίλ του μεταφραστή θα προσομοιάζει στο μέλλον όλο και περισσότερο με εκείνο ενός πολύγλωσσου επιμελητή κειμένων.

Πώς πιστεύετε πώς θα επηρεάσει η τεχνολογία και η συνεχής εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης τη μετάφραση; Και επιπλέον, πιστεύετε πως θα αγγίξει και τη συγγραφή, τη λογοτεχνία ή την ποίηση αυτή καθαυτή;

Δεν μπορεί να μην την επηρεάσει. Ζούμε συνταρακτικές αλλαγές, πολύ χρήσιμες σε πρακτικό επίπεδο, κερδίζουμε χρόνο, κάνουμε οικονομία δυνάμεων, έχουμε πρόσβαση σε έναν αδιανόητο αριθμό πηγών και γνώσεων, αλλά το πρωταρχικό στοιχείο της συγγραφής, της λογοτεχνίας, της ποίησης, είναι η δημιουργία. Αν την εκχωρήσουμε στην τεχνητή νοημοσύνη, αναθέτοντάς της να γράψει ένα ποίημα με την τάδε θεματική, σύμφωνα με το δείνα ρεύμα, ποια θα είναι η δική μας συμμετοχή και ευχαρίστηση;

Έχετε ταξιδέψει πολύ στη ζωή σας. Παράλληλα, όμως, πολλά είναι και τα ταξίδια που έχουν κάνει οι αναγνώστες μέσα από τα βιβλία που έχετε μεταφράσει. Ποιος θα θέλατε να είναι ο ρόλος σας ανάμεσα στο συγγραφέα, το βιβλίο και τον αναγνώστη, και ποιος είναι τελικά;

Ναι, το ταξίδι και η μετάφραση έχουν πολλά κοινά στοιχεία, ίσως γι’ αυτό με συγκινούν και τα δυο εξίσου. Κάθε καινούριο βιβλίο είναι ένας καινούριος τόπος, καινούριοι άνθρωποι, καινούριες γνώσεις, καινούριες εμπειρίες. Αυτήν την αίσθηση της διαρκούς ανανέωσης μόνο τα ταξίδια και τα βιβλία μπορούν να μας τη δώσουν. Επιπλέον, η μετάφραση καταργεί τον περιορισμό της χρονικότητας, της εποχής στην οποία ζούμε. Πριν από τον αναγνώστη, ο μεταφραστής καλείται να γνωρίσει και να οικειοποιηθεί άλλες εποχές και τόπους για να μπορέσει να τους μεταδώσει  απρόσκοπτα. Ο ρόλος του μεταφραστή είναι ένας ρόλος καλού τεχνίτη, ευφυούς μιμητή, που θα ξαναγράψει ένα έργο με άλλα γλωσσικά υλικά, θα πάρει τον ξένο συγγραφέα από το χέρι και θα τον συστήσει στον μακρινό του αναγνώστη. Οι κινήσεις του θα πρέπει να είναι ελκυστικές, επιδέξιες, ευγενικές, χωρίς αυταρέσκεια και έπαρση. Η επιτυχία της συνάντησης είναι κατά κύριο λόγο στη δική του ευθύνη.

Πέρα από την αδιαμφισβήτητη αξία των μεταφράσεών σας, η μακρά και αξιόλογη πορεία σας ως Καθηγήτρια σε Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα προσδίδει στην άποψή σας ιδιαίτερη βαρύτητα. Με δεδομένη, λοιπόν, την πολυετή εμπειρία σας, πώς κρίνετε το σημερινό εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας, ποια θα βρίσκατε ως θετικά στοιχεία και ποιες αλλαγές θεωρείτε απαραίτητες, ώστε να είναι εύρωστο και να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες προκλήσεις;

Δύσκολο να απαντήσει κανείς σε μια τόσο κρίσιμη ερώτηση. Μπορώ να κάνω κάποιες υποθέσεις. Υπάρχει το μεγάλο χάσμα ανάμεσα στην τεχνολογική πρόοδο και το εκπαιδευτικό σύστημα που εξακολουθεί να είναι βαθιά παραδοσιακό και θα τολμούσα να πω παρωχημένο, κι αυτό δεν είναι μόνο φαινόμενο ελληνικό. Η τάξη μέχρι και τη δεκαετία του 1960 -70 ήταν ένας χώρος έλξης για πάρα πολλά παιδιά που διαφορετικά δεν θα είχαν πρόσβαση στη γνώση, στον κόσμο. Σήμερα αυτή η γνώση είναι διάχυτη παντού, με τρόπο πιο ελκυστικό απ’ ότι μέσα στη σχολική τάξη, όπου ο μαθητής μοιάζει να είναι πιο εξοικειωμένος, έστω επιφανειακά, από τον διδάσκοντα με τις τεχνολογικές εξελίξεις. Αυτό που θα έπρεπε να διδάσκεται είναι η επωφελής χρήση των κάθε είδους πηγών και εργαλείων, ο κριτικός συνδυασμός τους, η αξιοποίησή τους, ώστε να μην παραμένουν ένα απλό συνονθύλευμα ακατέργαστων και ασύνδετων γνώσεων.

Είστε υπεύθυνη σειράς των εκδόσεων Gutenberg, γύρω από το έργο του Fernando Pessoa. Τι είναι αυτό που κάνει τόσο σπουδαίο τον Πορτογάλο συγγραφέα και ποιητή; Υπάρχει κάποιο βιβλίο του που αγαπάτε περισσότερο και θα προτείνατε να το διαβάσει κάθε άνθρωπος;

Ο Fernando Pessoa είναι ένας συγγραφέας που γεννιέται στα τέλη του 19ου αιώνα, γράφει στις αρχές του 20ου, στις τρεις πρώτες του δεκαετίες του, καθώς πεθαίνει το 1935, αφήνοντας το μεγαλύτερο μέρος του έργου του ανέκδοτο, ανακαλύπτεται στα τέλη του 20ου και κερδίζει το παγκόσμιο αναγνωστικό κοινό στον 21ο αιώνα. Αυτό που τον κάνει μοναδικό είναι η ανάδειξη της πολλαπλότητας και της πολυπλοκότητας της ανθρώπινης φύσης, την οποία πραγματεύεται με τρόπο θεατρικό, επινοώντας τους περίφημους ετερώνυμούς του. Αναμφισβήτητα, το αγαπημένο μου είναι το Βιβλίο της ανησυχίας, αυτό το έργο εν προόδω, βιβλίο αταξινόμητο, ημερολόγιο, συλλογή εντυπώσεων, εμπειριών, καταγραφή αισθήσεων και φιλοσοφικών στοχασμών, απολογισμός της αστικής καθημερινότητας, το οποίο επιτρέπει στον αναγνώστη, ή μάλλον θα έλεγα, τον προτρέπει σε μια ενεργητική ανάγνωση. Είναι ένα βιβλίο που το διαβάζεις και το ξαναδιαβάζεις, επιλέγοντας κάθε φορά από ποια σελίδα θα το αρχίσεις, εμπνεόμενος από τη δική σου διανοητική και ψυχική διάθεση.

Εάν η ζωή σας ήταν τραγούδι, ποιο θα ήταν αυτό;

Non, je ne regrette rien, της Edith Piaf.

astralon-icon-logo